Gazeteciler emeklilik yaşını, tarihini ve aylığını nasıl hesaplayabilir?

Gazetecinin emeklilik hesabı, toplam prim gününü öğrenmekle bitmez. Eski dönem yıpranması sigortalılık süresini ve emeklilikte aranan şartları değiştirebilir. Yeni dönem yıpranması prim gününe eklenir ve koşulları varsa yaştan indirilir. Bu iki hakkı birbirine karıştırmak, emeklilik tarihini ve aylık hesabını yanlış bulmaya yol açar.

Gazetecilerin bu hesabı nasıl yapabileceğini adım adım ele alalım. Örnekler SSK, yani 4/a kapsamındaki normal yaşlılık emekliliği içindir. TRT’de 4/c veya 5434 sayılı Kanun kapsamında geçen hizmetler ve farklı statülerden hizmet birleştirmesi ayrıca değerlendirilmelidir. 

Hesabın kanuni temeli ve gerekli bilgiler

5953 sayılı Basın İş Kanunu çalışma ilişkisini düzenler. Emeklilik şartları ve aylık hesabı ise esas olarak 506 ve 5510 sayılı sosyal güvenlik kanunlarıyla belirlenir. Dolayısıyla “212’liyim” demek, tek başına emeklilik tarihini göstermez.

Eski dönem hakkının dayanakları 506 sayılı Kanun’un mülga ek 5 ve ek 6. maddeleri, yaş indirimi bakımından ek 39. maddesi ve hakların korunması bakımından 5510 sayılı Kanun’un geçici 7. maddesidir. Emeklilik şartları 506’nın geçici 81. maddesinde, 4759 sayılı Kanunla yapılan düzenlemede yer alır. Yeni yıpranmanın dayanağı 5510’un 40. maddesidir. Basın çalışanları 6385 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle yeniden kapsama alınmıştır.

Hesapta etkisi	Ekim 2008 öncesi itibari hizmet	Ekim 2008 sonrası kapsamdaki fiili hizmet zammı
Ek süre	Kapsamdaki çalışma günü ÷ 4	Kapsamdaki çalışma günü ÷ 4
Sigortalılık süresi	Eklenir	Eklenmez
Prim günü	Eklenmez	En fazla 1.800 gün eklenir
Yaş indirimi	Eski ek sürenin tamamı, ilgili sınırlar içinde	Eklenen sürenin yarısı, 3.600 gün şartıyla
Aylığa etkisi	Ek prim günü olarak aylığı artırmaz	Prim gününe ilavesi aylık hesabına girer

Yeni sistemin kendi içinde yaş indirimi en fazla 900 gün, yani iki yıl altı aydır. Çünkü prim gününe ilave edilebilecek 1.800 günün yarısı indirilir. Kanundaki genel üç yıllık yaş indirimi sınırı, gazeteciler için tek başına üç yıllık indirim anlamına gelmez. Eski ve yeni hakların birlikte yaş indirimi olarak kullanılmasında toplam beş yıllık sınır dikkate alınır.

Hesaba başlamadan e-Devlet’ten barkodlu hizmet dökümünü alın. İlk uzun vadeli sigorta başlangıcınızı, doğum tarihinizi, toplam gerçek prim gününüzü ve kapsamdaki basın günlerinizi belirleyin. Staj veya çıraklık tescilini normal emeklilik başlangıcıyla karıştırmayın.

Basın günlerini dört ayrı başlıkta çıkarın: 8 Eylül 1999’a kadar olanlar, 23 Mayıs 2002’ye kadar olanlar, Ekim 2008 öncesinin tamamı ve Ekim 2008 sonrasındaki yıpranmaya tabi günler. İlk iki toplam, emeklilik şartlarının tespitinde; üçüncüsü eski dönem ek süresinin tamamında kullanılır. Aynı gün farklı tarih kesitlerinde görünebilir; bunları birbirine ekleyerek iki kez saymayın.

Ekim 2008–Ocak 2013 arasında yıpranma kaldırılmıştı. 5510’un geçici 48. maddesiyle getirilen başvuru ve prim işlemleri yapılmışsa bu dönem yeni sistem hesabında değerlendirilebilir. Bugün herkesin kendiliğinden yararlanabileceği açık bir borçlanma hakkı varmış gibi hesap yapmayın; geçmiş  işlem ve ödeme kayıtlarını kontrol edin. 

10 Ocak 2013’te kabul edilen ve 19 Ocak 2013 tarihli, 28533 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 6385 sayılı Kanun’un 16. maddesiyle, 5510 sayılı Kanun’a geçici 48. madde eklendi. Bu düzenlemeyle, gerekli koşulları taşıyan gazetecilere 1 Ekim 2008–31 Ocak 2013 arasında geçen kapsamdaki fiili çalışmalarına ilişkin yıpranma prim farkını kendileri ödeyerek fiili hizmet süresi zammından yararlanma imkânı tanındı. Böylece yıpranma hakkının kaldırıldığı ara dönemdeki çalışmaların, başvuru ve prim ödeme koşullarıyla emeklilik hesabında değerlendirilmesinin yolu açıldı.Bu yasal düzenlemeden yararlanıp altı ay içinde prim farkını ödemediyseniz artık ödeme hakkınız bulunmuyor. Geçmiş olsun!

Eski yıpranma emeklilik şartını nasıl değiştirir?

Ekim 2008 öncesindeki basın günlerinin dörtte biri itibari hizmettir. Bu, prim gününe ilave edilen bir süre değildir. Sigortalılık süresine eklenir; şartların belirlenmesinde ve yaştan indirimde ayrı etkiler doğurur.

23 Mayıs 2002’ye kadar hak edilen itibari hizmet, o tarihteki sigortalılık süresini artırarak kademeli tablodaki sırayı değiştirebilir. Açıklama kolaylığı için buna “hesapta başlangıcı geriye götürmek” denir. Gerçekte o eski tarihte çalışmış sayılmak veya o tarihler için prim kazanmak değildir. Ekim 2008’e kadar kazanılan sürenin tamamını 2002’de kazanılmış gibi kullanmak da yanlıştır.

Örnek 1 — Emeklilikte gerekli prim günü azalabilir

Erkek gazetecinin ilk sigorta başlangıcı 24 Aralık 1992 olsun. 23 Mayıs 2002’ye kadar 400 gün itibari hizmete tabi basın çalışması bulunsun.

400 ÷ 4 = 100 gün itibari hizmet kazanılır. SGK’nın ayı 30, yılı 360 gün kabul eden süre hesabıyla, şart tespitinde kullanılan başlangıç 14 Eylül 1992’ye karşılık gelir.  Kademeli tabloda erkek için prim şartı 5.675 günden 5.600 güne iner. EYT öncesindeki yaş şartı da 54’ten 53’e değişirdi.

7438 sayılı Kanunla 5510’a eklenen geçici 95. madde, kapsamındaki emekliliklerde yaş şartını kaldırmıştır. Ancak sigortalılık süresi ve prim şartı devam eder. Eski itibari hizmetin doğru değerlendirilmesi, EYT kapsamında da gereken prim gününü etkileyebilir.

Örnek 2 — EYT kapsamında eksik prim nasıl tamamlanır?

Aynı gazetecinin Ekim 2008 öncesi toplam basın günü 800, yeni sistemdeki kapsamdaki basın günü 3.600 ve gerçek toplam prim günü 4.700 olsun.

Eski ek süre 800 ÷ 4 = 200 gündür; sigortalılık süresine eklenir, prim gününe eklenmez. Yeni ek süre 3.600 ÷ 4 = 900 gündür; prim gününe eklenir. Böylece emeklilikte dikkate alınacak toplam gün 4.700 + 900 = 5.600 olur. Bu toplamda yıpranma önceden eklenmişse 900 günü yeniden eklememek gerekir.

Gazeteci gerekli 25 yıllık sigortalılık süresini de doldurmuş ve bu günlere 30 Eylül 2026’da ulaşmışsa, o tarihte EYT kapsamında emeklilik şartlarını sağlayabilir. İşten ayrılma ve yazılı başvuru koşullarını aynı gün yerine getirirse aylık başlangıcı 1 Ekim 2026 olur.

Yaştan düşme ve emeklilik tarihi nasıl bulunur?

Yaş şartı devam eden bir gazetecide önce tabi olunan normal yaş belirlenir. Eski dönem itibari hizmetinin tamamı ile yeni dönem ek hizmetinin koşulları sağlanan yarısı bu yaştan indirilir. Yeni dönem yaş indirimi için kapsamdaki çalışma toplamının en az 3.600 gün olması gerekir; eski dönem kapsamdaki çalışma günleri de bu eşiğin tespitinde dikkate alınır. Eski hakların değerlendirilmesinde aynı eşik aranmaz.

Örnek 3 — Eski ve yeni süreler birlikte yaş indirimi sağlar

1 Ocak 1975 doğumlu erkek gazeteci ilk defa 1 Ocak 2003’te sigortalı olsun. Normal emeklilikte 60 yaş ve 7.000 gün seçeneğine tabi olsun. Ekim 2008 öncesi basın çalışması 720, yeni sistemdeki basın çalışması 3.600 gün olsun. Gerçek prim günü 7.200 olsun ve örnekteki bütün günlerin yaşın dolacağı tarihten önce kazanıldığı kabul edilsin.

Eski indirim 720 ÷ 4 = 180 gün, yani altı aydır. Yeni ek hizmet 3.600 ÷ 4 = 900 gündür; bunun yaş indirimi 900 ÷ 2 = 450 gün, yani bir yıl üç aydır. Toplam yaş indirimi 630 gün, yani bir yıl dokuz aydır.

Normal yaşın dolacağı 1 Ocak 2035 tarihinden bir yıl dokuz ay çıkarıldığında 1 Nisan 2033 bulunur. Gazeteci 58 yaş üç aylıkken yaş şartını tamamlar. Prim toplamı da 7.200 + 900 = 8.100 gün olduğundan 7.000 gün şartı sağlanır. İşten ayrılıp 1 Nisan 2033’te başvurursa mevcut kurallara göre aylık başlangıcı 1 Mayıs 2033’tür. Örnekte bundan sonra yeni yıpranma kazanılmadığı varsayılmıştır. Yeni çalışma olursa emeklilik tarihi değişir.

Örnek 4 — Prim artar ama yeni dönem yaş indirimi doğmayabilir

Eski basın günü 720, yeni basın günü 2.400 olsun. Kapsamdaki toplam çalışma 3.120 gündür; 3.600 gün koşulu sağlanmaz. Eski 180 gün yaş indirimi korunur. Yeni 600 gün ek hizmet prim gününe eklenir; fakat bunun yarısı olan 300 gün yaştan indirilemez.

Bu nedenle “Toplam sigortam 8.000 gün, 3.600 şartını zaten geçtim” yaklaşımı doğru değildir. Buradaki eşik kapsamdaki çalışmadır. Yeni yıpranma hesabında takvimde geçen bütün günleri kullanmak da doğru değildir; fiilen çalışılmayan izin ve benzeri süreler genel olarak dışarıda kalır.

Emeklilik tarihi, yaş indirimiyle bulunan tarihten ibaret değildir. Gerekli prim günü veya sigortalılık süresi daha sonra tamamlanıyorsa o sonraki tarih esas alınır. Yaş beklemeyen EYT dosyalarında ise kalan gün ve süre koşulları belirleyicidir.

 

Yıpranma emekli aylığını ne kadar artırır?

5510’un 29. maddesinde aylık, güncellenmiş ortalama aylık kazanç ile aylık bağlama oranının çarpımıyla hesaplanır. Bu sistemde her 360 gün için aylık bağlama oranı yüzde 2’dir. Dolayısıyla 360 gün ek fiili hizmet, orana 2 puan katkı yapar. 90 günün katkısı 0,5 puandır. “Her 360 gün maaşa yüzde 2 zam getirir” demek ise doğru değildir; oran puanı ile mevcut aylığa göre yüzde artış farklıdır.

Örnek 5 — Aylığa katkının parasal hesabı

İlk defa Ekim 2008 sonrasında sigortalı olmuş bir gazetecinin gerçek prim günü 7.200, bunun içindeki yıpranmaya tabi çalışma günü 4.320 olsun. Güncellenmiş ortalama aylık kazancı 60.000 TL kabul edilsin. Bu, son maaşı değil; kanuna göre güncellenen kariyer kazançlarından hesaplanan ortalamadır. Örnek, ileride bu günlere ulaşıldığında uygulanacak yöntemi gösterir.

4.320 ÷ 4 = 1.080 gün ek hizmet hesaplanır.

Hesap	Yıpranma eklenmeden	Yıpranma eklendiğinde
Aylık hesabındaki prim günü	7.200	8.280
Aylık bağlama oranı	7.200 ÷ 360 × 2 = %40	8.280 ÷ 360 × 2 = %46
60.000 TL ortalama üzerinden model aylık	24.000 TL	27.600 TL

Bu varsayımlarda ek hizmet model aylığı 3.600 TL artırır. Aylık bağlama oranındaki artış 6 puandır; başlangıçtaki 24.000 TL’ye göre parasal artış yüzde 15’tir. Hesap, yıllık aylık artışları, ek ödeme, alt sınır ve kesinti işlemleri uygulanmadan hesaplamayı gösterir.

5510 sayılı Kanun’un 29. maddesi, ortalama kazanç hesabındaki bölen gün toplamından fiili hizmet süresi zammını hariç tutar. Bu nedenle ek günleri ücret kazancı varmış gibi ortalama kazancın bölenine ekleyip “yıpranma ortalamayı otomatik düşürür” sonucuna varılmamalıdır.

Ekim 2008 öncesi hizmeti olan gazeteci için bütün aylığı bu basit formülle hesaplamak doğru olmaz. 2000 öncesi, 2000–Eylül 2008 ve Ekim 2008 sonrası çalışmalar farklı kurallarla hesaplanır. 506’nın geçici 82. maddesi ve 5510’un geçici 2. maddesi çerçevesindeki kısmi aylıklar birleşir. Ek günler toplam günü, dönemlerin ağırlığını ve ilgili oranları etkilediğinden, sonuç yalnızca “ek gün ÷ 360 × 2” ile bulunamaz.

Bir dosyada doğru karşılaştırma, aynı başvuru tarihi ve aynı kazanç kayıtlarıyla yıpranma dahil ve hariç iki tam aylık hesabı yapmaktır. Ayrıca hesaplanan kök aylık ile en düşük ödeme uygulaması sonucu bankaya yatan tutar aynı olmayabilir; kök aylıktaki artış her durumda ödemeye aynı tutarda yansımaz.

Gazeteci emekliliğe hazırlanırken üç sonucu ayrı istemelidir: tabi olduğu emeklilik şartları, bu şartları tamamlayacağı tarih ve aynı tarih için hesaplanan aylık. Kayıtlardaki eski itibari hizmet, yeni fiili hizmet zammı ve gerçek prim günü ayrı gösterilmelidir. Böylece hem eksik sayılan hak hem de mükerrer eklenen gün fark edilir. Doğru emeklilik hesabı, gazetecinin yıllar boyunca biriktirdiği emeği doğru okumakla başlar.

 

Dilek Ete